Achtergrond        De Lijst  

K- of Ken-nummers

Veel drukwerk uit of vlak na de oorlog is voorzien van een K-Nummer, ook wel "Kennummer" of "Kengetal" genoemd, b.v. K1823. Dit nummer was uniek. Iedere drukker diende ofwel zijn K-nummer ofwel zijn naam te vermelden op het drukwerk dat hij produceerde. Op drukwerk dat bestemd was voor de export naar Duitsland moest de letter V worden toegevoegd aan het Kennummer, b.v. VK1823. Het besluit van 15 juli 1941 tot beperking van papierverbruik luidde:

Vervaardigers van drukwerken moeten op alle papier- en cartonwaren, die door hen worden bedrukt, of hun firmanaam of hun kennummer aanbrengen. Het kennummer wordt hun op aanvraag door het Rijksbureau voor de Verwerkende Industrieën, Sectie Grafische Industrie toegezonden en komt voor op een lijst, welke bij dit Rijksbureau berust.

Op 26 juli 1941 maakte het Rijksbureau voor de Grafische Industrie tevens aan alle drukkerijen bekend:

Vanaf 22 juli 1941 moet dit No. op al het drukwerk, dat u vervaardigt, worden vermeld, ook op het familiedrukwerk. Hier kan en mag niet van worden afgeweken. Indien u werk vervaardigt voor derden, dan moet hierop uw kengetal worden vermeld.

In de officieele publicatie uit het Leidsch Dagblad van 15 juli 1941 over Cyclostyle-apparaten staat dat iedereen die hiermee werkt, ook voor eigen gebruik, een kennummer moet aanvragen. Echter in de officieele publicatie uit de Telegraaf van 11 november 1941 staat dat copieerinrichtingen geen kennummer nodig hebben op producten voor eigen gebruik. Dit is in tegenspraak met elkaar, echter in een bekendmaking in het Dagblad van het Zuiden, 11 september 1943, wordt vermeld dat er dispensatie was verleend voor het het verwerken voor eigen gebruik.
 
Er volgden steeds strengere maatregelen en vanaf augustus 1944 was het zelfs verboden om papier en karton in meer dan in één kleur te bedrukken. Vanzelfsprekend golden de beperkende voorschriften niet voor "politiek gewenst" en "noodzakelijk" drukwerk. Een gedeelte uit "Schrijvers, uitgevers en hun collaboratie. Deel 1 Het systeem" (Word document) van Adriaan Vennema gaat uitgebreid in op de situatie rond de papiertoewijzing in de oorlogsjaren. Verder wordt uitgebreid ingegaan op de K-nummers in een artikel van R. Kruis en G. van der Stroom in "Inktpatronen. De Tweede Wereldoorlog en het boekbedrijf in Nederland en Vlaanderen" (Bezige Bij 2006, blz. 378-401, ISBN 90 234 1948 0).

Effectief worden de nummers op spellen vooral aangetroffen vanaf 1942 en werden daarna gebruikt tot ca 1947. Enerzijds nam de registratieprocedure voor de honderden Nederlandse drukkers veel tijd in beslag., maar anderzijds werd door veel drukkers de nieuwe regeling in eerste instantie niet al te nauw genomen  De primaire reden voor de invoering van de nummers was de toenemende papierschaarste, die een regulering van de papierdistributie noodzakelijk maakte. Echter ook de censuur op drukwerk speelde een belangrijke rol, maar dat werd in de officiele publicaties natuurlijk nooit vermeld. Zie ook de hieronder getoonde krantenartikeltjes dienaangaande.
Aanvraagformulier voor het Kengetal (Collectie NIOD, Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) Pagina 1 van de oorspronkelijke handgeschreven lijst (collectie NIOD)

De oorspronkelijke lijst met K-nummer registraties is volgens een artikel in de BoekenPost (3e jaargang, nr. 17, van mei/juni 1995) ontdekt door een zekere Ed. van Gelder te Heerlen in een doos bij het Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen te Amstelveen. Harald Makaske schreef er in de BoekenPost (5e jaargang, nr. 29, van mei/juni 1997) een artikel over. Deze lijst is door Geert Bekkering gedigitaliseerd. Harm Bosman ontdekte dat de lijst gebaseerd moet zijn geweest op de drukkerijen die bij de Federatie der Werkgeversorganisatiën in het Boekdrukkersbedrijf waren ingeschreven. Zeer waarschijnlijk zijn in de handgeschreven lijst in eerste instantie voor alle drukkerijen, kopieer- en stencilinrichtingen die daar waren ingeschreven nummers gereserveerd. Vervolgens werd echter pas bij binnenkomst van een officiele registratie de naam van de betreffende drukker ingevuld. De lege plaatsen in de lijst vertegenwoordigen dus bedrijven die op dat moment nog geen officiele registratie hadden aangevraagd.

Er bestaat een studiegroepje dat zich bezig houdt met de K-nummers alsmede ook de GR-nummers (zie elders op deze website). Het initiatief hiervoor is genomen door Jeanette Kok van de Koninklijke Bibliotheek.

K2507 op spelregels Monopoly 1942


K744 op kwartetdoosje Multicolor


K33 op Mensch Erger Je Niet speelbord
17 mei 1941. De kranten bereiden hun lezers al voor op de nieuwe regelingen rond papierdistributie.

 
10 juni 1941. Eerste bekendmaking van de registratie plicht voor drukkers
15 juli 1941. De bekendmaking van de verplichting tot het  aanbrengen van Kennummers.
11 november 1941, De Telegraaf. Voor eigen gebruik is geen kennummer verplicht.
25 september 1941. De papierdistributie en schaarste heeft vergaande gevolgen voor kranten en tijdschriften.

 

30 september 1941. Uitgebreide herhaling van de aanmeldingsplicht.
3 oktober 1941. Winkeliers roepen op tot zuinig papiergebruik.
 


3 januari 1942. Deze aankondiging doet al vermoeden dat de censuur ook een rol speelt. 
11 september 1943, Dagblad van het Zuiden. Dispensatie voor eigen gebruik.
 


19 januari 1944. Ook de NS neemt maatregelen.
25 november 1944. De papierschaarste duurt voort.

P-nummers

Harm Bosman, die ook veel aanvullingen in de K-nummer lijst aanbracht, merkte op dat bij een aantal tijdschriften naast het K-nummer ook een P-nummer werd vermeld.

In het blad "Vliegwereld" begon de K-1272 notering (drukkerij Boom-Ruygrok in Haarlem) met het nummer van 15 april 1942 . Deze liep door tot het nummer van 15 december 1943. Daarna - in 1944 - werd het K-nummer niet meer vermeld. In de eerste helft van 1945 verscheen het blad niet meer tot het in september weer verscheen. Op 15 maart 1942 duikt voor het eerst het P-nummer P-1222/3 op onderaan de laatste pagina. Later staat het nummer vermeld bij de drukkerij samen met het K-nummer. Ook deze P-nummer notering stopt met het laatste nummer van 1943.



De Panorama van 29 januari 1942 toont het K-nummer 1311 (drukkerij De Spaarnestad, Haarlem). Het nummer van 28 mei 1942 toont daarnaast  ook het P-nummer 1200/1.



De "P" zou mogelijk voor periodiek kunnen staan. Men had blijkbaar ook een lijst van alle uitgegeven bladen, die natuurlijk in de loop van de oorlog steeds korter werd. Het is echter ook mogelijk dat dit een codering was voor het soort papier. Het bestaan daarvan wordt ook gemeld in de "Fabricagevoorschriften voor de Papier- en Papierverwerkende Industrie 1941".

Indien iemand meer weet over deze P-nummers is wordt melding daarvan op prijs gesteld.

Belgische P.C. nummers

Ook in België werd de papierdistributie aan banden gelegd door de Duitse bezetter per 22 februari 1942. De regeling werd uitgevoerd door de PapierCentrale, en is herkenbaar aan de aanduiding "P.C." gevolgd door een z.g. Toelatingsnummer, dat na aanvraag werd verstrekt. Of er ook een lijst bestaat van deze toelatingsnummers is (nog) niet bekend maar het lijkt er eerder op dat deze nummers niet één op één te relateren zijn aan papierverwerkers of drukkers, maar in volgorde van (papier)aanvraag werden verstrekt, waarbij een drukker dus meer dan één nummer kon hebben. Hiernaast een krantenartikeltje uit het Vlaamse weekblad "t Getrouwe Maldeghem" van 1 maart 1942 over de regeling (klik op de foto voor een vergroting).

Verder is nog enige andere achtergrond informatie te vinden over deze regeling op:

 

December 2011 - R.F.J. van Linden